bookmark comment heart linkedin marketing Asset 1 quotation-mark reply sample school telegram twitter

کابوس یا واقعیت؟

نویسنده فیلیمو
تاریخ انتشار دوشنبه ۱ بهمن ۱۳۹۷

شاید وقتی دیگر

فیلمِ شاید وقتی دیگر ایده‌­ی خوبی دارد اما همچنان کاراکترهای ساختگی و دیالگ‌های تئاتری و غیر سینماییِ آن آزاردهنده هستند. رفتارها، کنشها و واکنشهای کاراکترها، اغراق شده، بیش از اندازه تاکیدی، بی­تکلیف و بعضا کمیک اند. مدبر نیمه شب تمام لباسهای کیان را از درون کمد بیرون آورده و روی او پرتاب می­‌کند. اما نه‌­تنها کیان بیدار نمی‌­شود، بلکه فردا صبح پس از بیدار شدن نیز واکنش خاصی ندارد. و انگار نه انگار که اتفاقی روی داده است. مشخص نیست کاراکتر کارگردان چرا به راحتی اقناع می­‌شود که فیلم بخوابد. همچنین مشخص نیست او پس از یافتن چیزی در مورد هویت راننده­‌ی استیشن، چرا هیچ وقعی به حال گرفته‌­ی مدبر نمی‌­نهد و با خنده و شادمانی، خبر یافتن چیزی را در ماشین برای او می‌­آورد. مشخص نیست مدبر چرا در اواسط فیلم، هنگامی که کیان تلفن را پاسخ نمی‌­دهد، به ناگهان یک مونولوگ تئاتری و نمایشی می‌گوید. هنگامی که مدبر وحشیانه دست کیان را می­‌گیرد و او را مجبور به پوشیدن مانتو می‌­کند، کیان به شکلی بلاهت­بار و شبیه به انسانهای کندذهن، کنش تند او را کاملا نادیده می‌­گیرد، و از دیدن مانتو خوشحال می­‌شود. این صحنه ها تبدیل به صحنه‌­هایی کمیک در فیلم شده‌­اند. تمام این کنشها جوری است که گویی این کاراکترها انسان نیستند و دنیای واقعی را لمس نکرده‌­اند. تنها شکلی که امکان باورپذیری این صحنه‌­ها را فراهم می‌­نمود، این بود که تمام این فضا، فضای ذهنی کیان باشد. اما این گونه نیست. چون به جز این که هیچ نشانی مبنی بر این خوانش در فیلم وجود ندارد، اگر این گونه بود، دیگر همراهی فیلم با مدبر در بسیاری از صحنه‌­ها بی‌­دلیل است و برهم زننده­‌ی زاویه­‌ی دید روایی فیلم به حساب می‌آید.

شاید وقتی دیگر

برخی از این مشکلات البته محصول ایرادات فنی فیلم هستند. برای نمونه هنگامی که مدبر پس از مکثی طولانی ماهیِ بیرون افتاده از تنگ را از روی زمین برمی‌­دارد، ضعف در مرحله­‌ی تدوین است که به چشم می‌­آید. این شکل از تدوین که گویی تدوینگرش قصد کش آوردن صحنه به وسیله‌­ی آن را داشته است، شکلی ابتدایی پیدا نموده است. و شکل فیلم‌های صامت را به فیلم می‌­دهد. این شکل ر رویای پایانیِ فیلم، به شکلی تشدید شده خودنمایی می­‌کند. و گویی فیلم در پایان، تبدیل به فیلمی صامت می­‌شود. رویایی که بیش از حد کشدار است و ضعف روایی مهمی به حساب می‌­آید. از این جهت که گویی کارگردان یا فیلمنامه‌­نویس، با رویکردی کلاسیک، در تلاش بوده است که گذشته­‌ی این دو خواهر، شکل جداییِ آنها، و دلیل ترس کیان از سگ را بیان کند. اما راه آن را نیافته است. و زمان زیادی هم برای آن نگذاشته است. و به ساده‌­ترین راه بسنده کرده است.

مشکل اینجاست که این ساختگی بودن، نمی‌­تواند در تمام لحظات فیلم قدرت و قوت خود را نگه دارد. وگرنه ممکن بود شکل و هویت خاص خود بیضایی، که نمونه­‌ی خوب آن را در مرگ یزدگرد و چریکه­‌ی تارا می­‌بینیم، در اینجا نیز دیده شود. اما مسئله اینجاست که بیضایی نه می­‌تواند از فضا و دیالگ‌های شخصی‌­اش دل بکند، و نه می­‌تواند آنها را به طور کامل وارد دنیای واقعی امروز کند. در نتیجه آن دسته از فیلم‌های بیضایی که در زمان گذشته نمی­‌گذرند، فیلم‌هایی بی­‌تکلیف و تئاترزده هستند. البته رگبار کمتر از فیلم‌های دیگر او به این بیماری دچار است. و درک بهتری از سینما در آن دیده می‌­شود.

شاید وقتی دیگر

نکته‌­ای در شاید وقتی دیگر هست که هم به فیلم آسیب زده است، و هم به خوبی آن را پیش می‌­برَد و در آن کشش ایجاد می­‌کند. این نکته به زاویه‌­ی دید و شکل روایتگری بازمی‌­گردد. در نیمه­‌ی اول فیلم، چنین به نظر می‌­رسد که مدبر نقش اول فیلم است. اما در نیمه­‌ی دوم فیلم، کیان در مرکز توجه قرار می­‌گیرد، و بارداری او، گذشته‌­اش و داستان کودکی او، تبدیل به مرکز ثقل فیلم می­‌شود. این تمهید روایی، هم جلوی خسته شدن تماشاگر را می­‌گیرد و تنوع در فضای فیلم ایجاد می­‌کند، و هم از سویی برشهای روایی و حسی برای او ایجاد می­‌کند و کمی مانع همراه شدن او با کاراکترها می‌­شود.

شاید وقتی دیگر، البته محاسن زیادی هم دارد. برشهای زمانیِ خوب، و بعضا نماهای خلاقانه، گر چه گاهی بیش از حد نمایشی هستند، اما بعضا تحسین­‌برانگیز نیز هستند. شاید وقتی دیگر در آفرینش صحنه‌­های کابوس و رویا، اگر نگوییم بهترین، قطعا یکی از بهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران است. اساسا بیضایی در آفرینش صحنه‌­های رویا در فیلم‌هایش بسیار موفق و انتقال دهنده کار می­‌کند. پایان فیلم بسیار گیراست و موقعیت برخورد دو خواهر، حسدار و فضاسازانه طراحی شده است. اما مهترین حُسن فیلم‌های بهرام بیضایی، هویت‌مندی است. بهرام بیضایی که متاسفانه اکنون به خاطر سیاست‌های ابلهانه­‌ی حکومتی، مجبور به جلای وطن شده است، مردی اندیشمند، پژوهشگر، و برای تاریخ ایران پر اهمیت است. و این هویتمندی و تشخص در آثار او، مسلما ریشه در بینش و شخصیت استوار او دارد؛ ویژگی‌­ای که در میان فیلمسازانِ نان به نرخ روز خورِ کنونیِ ایران، هر آینه شایسته­‌ی آفرین و ستایش است.

نظرها